شاهنامه

Hakim Abul-Ghasem Ferdowsi Tousi, 935 - 1020 A.D.
Ferdowsi is considered as the greatest Persian poet, author of the Shahnameh (The Epic of Kings).
 

ستايش خرد

کـنون     اي     خردمـند    وصـف    خرد بدين      جايگـه      گـفـتـن     اندرخورد کـنون    تا    چـه   داري   بيار   از   خرد کـه     گوش     نيوشـنده    زو    برخورد خرد    بـهـتر    از   هر   چـه   ايزد   بداد سـتايش    خرد    را   بـه   از   راه   داد خرد    رهـنـماي    و    خرد   دلگـشاي خرد   دسـت  گيرد  بـه  هر  دو  سراي ازو     شادماني     وزويت    غـميسـت وزويت     فزوني     وزويت     کـميسـت خرد     تيره    و    مرد    روشـن    روان نـباشد    هـمي   شادمان   يک   زمان چـه    گـفـت   آن   خردمند   مرد   خرد کـه     دانا     ز     گـفـتار     از    برخورد کـسي    کو   خرد   را   ندارد   ز   پيش دلـش   گردد   از   کرده   خويش   ريش هـشيوار        ديوانـه        خواند       ورا هـمان     خويش     بيگانـه    داند    ورا ازويي   بـه   هر   دو   سراي  ارجـمـند گـسـسـتـه     خرد    پاي    دارد    ببند خرد   چشـم   جانست   چون   بنـگري تو   بي‌چشم   شادان  جهان  نسـپري نخـسـت   آفرينـش   خرد   را   شناس نگهـبان   جانـسـت   و   آن   سه  پاس سه پاس تو چشم است وگوش و زبان کزين  سـه  رسد  نيک  و  بد بي‌گـمان خرد   را   و   جان   را  کـه  يارد  سـتود و   گر   مـن   ستايم   کـه  يارد  شـنود حکيما  چو کس نيست گفتن چه سود ازين   پـس   بـگو   کافرينش   چـه   بود تويي        کرده        کردگار        جـهان بـبيني     هـمي     آشـکار    و    نـهان بـه     گـفـتار     دانـندگان    راه    جوي بـه  گيتي  بپوي  و  به  هر کس بـگوي ز   هر  دانشي  چون  سخن  بـشـنوي از     آموخـتـن     يک     زمان    نـغـنوي چو    ديدار   يابي   بـه   شاخ   سـخـن بداني    کـه    دانـش   نيابد   بـه   مـن

گفتار اندر آفرينش عالم

از    آغاز    بايد    کـه    داني   درسـت سر     مايه    گوهران    از    نـخـسـت کـه     يزدان     ز    ناچيز    چيز    آفريد بدان       تا       توانايي       آرد      پديد سرمايه       گوهران       اين       چـهار برآورده       بي‌رنـج       و       بي‌روزگار يکي       آتـشي      برشده      تابـناک ميان   آب   و   باد   از   بر   تيره   خاک نخسـتين   که  آتش  به  جنبش  دميد ز   گرميش   پس  خـشـکي  آمد  پديد وزان    پـس    ز    آرام   سردي   نـمود ز    سردي    هـمان    باز    تري   فزود چو   اين   چار   گوهر  بـه  جاي  آمدند ز    بـهر    سـپـنـجي    سراي    آمدند گـهرها     يک     اندر    دگر    ساخـتـه ز       هرگونـه       گردن      برافراخـتـه پديد       آمد      اين      گـنـبد      تيزرو شـگـفـتي          نـماينده          نوبـه‌نو ابرده    و   دو   هـفـت   شد   کدخداي گرفـتـند     هر     يک     سزاوار    جاي در    بـخـشـش    و    دادن   آمد   پديد ببـخـشيد    دانا   چـنان   چون   سزيد فـلـکـها    يک   اندر   دگر   بسته   شد بـجـنـبيد    چون    کار    پيوسته    شد چو دريا و چون کوه و چون دشت و راغ زمين   شد   بـه   کردار  روشـن  چراغ بـباليد       کوه       آبـها       بر      دميد سر    رسـتـني    سوي   بالا   کـشيد زمين     را     بـلـندي     نـبد     جايگاه يکي    مرکزي    تيره    بود    و   سياه سـتاره     برو    بر    شگـفـتي    نـمود بـه    خاک    اندرون   روشـنائي   فزود هـمي   بر   شد   آتـش  فرود  آمد  آب هـمي    گـشـت    گرد    زمين   آفتاب گيا    رسـت   با   چند   گونـه   درخـت بـه   زير  اندر  آمد  سرانشان  ز  بخـت بـبالد      ندارد      جز      اين     نيرويي نـپويد     چو     پيوندگان    هر    سويي وزان   پـس   چو   جنـبـنده   آمد   پديد همـه    رسـتـني    زير   خويش   آوريد خور   و   خواب   و   آرام   جويد  هـمي وزان     زندگي     کام    جويد    هـمي نـه    گويا    زبان    و    نـه   جويا   خرد ز    خاک    و   ز   خاشاک   تـن   پرورد نداند     بد     و     نيک     فرجام     کار نـخواهد       ازو       بـندگي       کردگار چو      دانا      توانا      بد      و     دادگر از     ايرا    نـکرد    ايچ    پـنـهان    هـنر چـنينـسـت      فرجام      کار     جـهان نداند     کـسي     آشـکار     و    نـهان

گفتار اندر آفرينش مردم

چو   زين   بـگذري   مردم   آمد   پديد شد   اين   بـندها  را  سراسر  کـليد سرش  راست  بر شد چو سرو بلند بـه    گـفـتار   خوب   و   خرد   کاربند پذيرنده    هوش    و    راي    و   خرد مر   او   را   دد   و   دام   فرمان   برد ز      راه     خرد     بـنـگري     اندکي کـه  مردم  به  معني چه باشد يکي مـگر   مردمي   خيره  خواني  همي جز   اين   را  نـشاني  نداني  هـمي ترا      از      دو     گيتي     برآورده‌اند بـه    چـندين    ميانـچي   بپرورده‌اند نخسـتين    فـطرت    پـسين   شمار تويي   خويشتـن   را  بـه  بازي  مدار شـنيدم     ز     دانا    دگرگونـه    زين چـه     دانيم     راز     جـهان    آفرين نگـه   کـن   سرانجام   خود  را  ببين چو    کاري   بيابي   ازين   بـه   گزين بـه  رنـج  اندر  آري  تنت  را  رواست که خود رنج بردن به دانش سزاست چو  خواهي  کـه  يابي  ز  هر بد رها سر     اندر    نياري    بـه    دام    بـلا نـگـه     کـن    بدين    گنـبد    تيزگرد کـه  درمان  ازويست  و  زويست درد نـه     گشـت    زمانـه    بفرسايدش نـه    آن    رنـج   و   تيمار   بـگزايدش نـه   از   جنبـش   آرام   گيرد  هـمي نـه   چون   ما  تباهي  پذيرد  هـمي ازو   دان   فزوني   ازو   هـم   شـمار بد     و    نيک    نزديک    او    آشـکار

٭ آنجا كه سراينده از روح ملي راستين به شور آمده باشد دستاوردش به زودي همگاني مي شود

شاهنامه، تبارنامه ملت كهن ماست كه در هرم جگرسوز ايام، همواره همچون سرودي
سايه‌‌فكن خستگان و مشتاقان ايران زمين را به خنكاي خويش فراخوانده است.
بسا پهلواناني كه در دامن اين دايه پير برباليده‌اند، با داستانهاي شگفت‌انگيزش زندگي
كرده‌اند، با شنيدن حكايت رستم و سهراب باران اشكي
بر گونه افشانده‌اند؛ و از خاطره خونين سياووش بارها بر خويش لرزيده‌اند.
شاهنامه، حافظ راستين سنن ملي و شناسنامه قوم ايراني است. شايد بي‌وجود اين اثر سترگ، بسياري
از عناصر مثبت فرهنگ آباء و اجدادي ما در طوفان حوادث تاريخي نابود مي‌شد و اثري از آثارش به جاي نمي‌ماند.
حكيم فردوسي كه شاعري معتقد و مؤمن به ولايت معصومين (ع) بود و
خود را بنده اهل بيت نبي و ستاينده خاك پاي وصي مي‌دانست و تأكيد مي‌كرد كه:
گرت زن بد آيد، گناه من است
چنين است و آيين و راه من است
بر اين زادم و هم بر اين بگذرم
چنان دان كه خاك پي حيدرم
با خلق حماسه عظيم خود، برخورد و مواجهه دو فرهنگ ايران و اسلام را به بهترين
روش ممكن عينيت بخشيد، با تأمل در شاهنامه و فهم پيش زمينه فكري ايرانيان و نوع
انديشه و آداب و رسومشان متوجه مي‌شويم كه ايرانيان همچون زميني مستعد و حاصلخيز
آمادگي دريافت دانه و بذر آيين الهي جديد را داشته و خود به استقبال اين دين توحيدي رفته‌اند.
چنان كه در سالهاي آغازين ظهور اسلام، در نشر و گسترش و دفاع از احكام و
قوانينش به دل و جان مي‌كوشيدند. از اين منظر، اهميت «شاهنامه» فقط در جنبه و
شاعرانه آن خلاصه نمي‌شود و پيش از آن كه مجموعه‌اي از داستانهاي منظوم باشد،
تبارنامه‌اي است كه بيت بيت و حرف حرف آن ريشه در اعماق آرزوها و خواسته‌هاي
جمعي ملتي كهن دارد؛ ملتي كه در همه ادوار تاريخي، نيكي و روشنايي را ستوده و با بدي و ظلمت ستيز داشته است.

شاهنامه اثر جاوداني حماسه سراي بزرگ ايران حكيم ابوالقاسم فردوسي است.
فردوسي در سال سيصدوبيست ونه يا سيصد و سي ه.ق. در روستايي از روستاهاي توس به نام باژ به دنيا آمد
و در همانجا به سال چهارصد و يازده يا چهارصد و شانزده ه.ق. چشم از جهان فرو بست
از زندگي او آگاهي چنداني به دست نيامده است. حتي تاريخ تولد و مرگ و آغاز و انجام كار
شاهنامه به درستي روشن نيست. با اين همه مي دانيم كه او پيش از سرودن اثر بزرگ و جاويدان خود
زندگي نسبتا مرفه و آسوده اي داشته و در زادگاه خود صاحب باغها و املاك قابل ملاحظه اي بوده است
از تعداد فرزندان او آگاه نيستيم اما به گواهي اشعاري از شاهنامه وي دست كم پسري داشته كه
در زمان حيات پدر زندگي را بدرود گفته و او را به غم و اندوهي تسلي ناپذير دچار ساخته است
درباره چگونگي آغاز و انجام كار شاهنامه آگاهي اندكي در دست است اما اين اندازه مي دانيم
كه در حدود سال سيصد و هفتاد ه.ق. به سن چهل يا چهل و يك سالگي به تشويق يكي
از دوستان خود برآن شد كه كار ناتمام دقيقي شاعر معروف دوره سامانيان را به پايان رساند و
داستانهاي كهن پارسي را به نظم در آورد
باز از پاره اي از ابيات شاهنامه پيداست كه شاعر بزرگ در اين راه به تدريج دارايي خود را از
دست داده و به تنگدستي گرفتار آمده است. و نيز پيداست كه وي پس از سي سال رنج فراوان و
تحمل فقر و سختي و گرسنگي سرانجام اثر بزرگ خود را در سال چهارصد ه.ق. به پايان رسانيده و
آنگاه در سالهاي آخر عمر ، اين شاهكار بيمانند را به دربار محمود غزنوي برده است

چكيده اي از مقدمه كتاب قصه هاي شاهنامه انتشارات كورش