Khayam

برخيز و بيا بـتا براي دل ما

حل کن به جمال خويشتن مشکل ما

يک کوزه شراب تا بهم نوش کـنيم

زان پيش که کوزه‌ها کنند از گـل ما

***

قرآن که مهين کلام خوانـند آن را

گـه گاه نه بر دوام خوانـند آن را

بر گرد پياله آيتي هست مـقيم

کاندر همه جا مدام خوانـند آن را

***

گر مي نخوري طعنه مزن مستانرا

بـنياد مکن تو حيله و دستانرا

تو غره بدان مشو که مي مينخوري

صد لقمه خوري که مي غلام‌ست آنرا

***

هر چند که رنگ و بوي زيباسـت مرا

چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا

معـلوم نـشد که در طربخانه خاک

نـقاش ازل بـهر چه آراسـت مرا

***

مائيم و مي و مطرب و اين کنج خراب

جان و دل و جام و جامه در رهن شراب

فارغ ز اميد رحـمـت و بيم عذاب

آزاد ز خاک و باد و از آتـش و آب

***

آن قصر که جمشيد در او جام گرفـت

آهو بـچـه کرد و شير آرام گرفـت

بـهرام کـه گور مي‌گرفتي همه عمر

ديدي کـه چگونه گور بهرام گرفـت

***

ابر آمد و باز بر سر سبزه گريسـت

بي باده ارغوان نـميبايد زيسـت

اين سبزه که امروز تماشاگه ماست

تا سبزه خاک ما تماشاگه کيست

***

اکـنون که گل سعادتت پربار است

دست تو ز جام مي چرا بيکار است

مي‌خور که زمانه دشمني غدار است

دريافـتـن روز چنين دشوار است

***

امروز ترا دسـترس فردا نيسـت

و انديشه فردات بجز سودا نيسـت

ضايع مکن اين دم ار دلت شيدا نيست

کاين باقي عمر را بـها پيدا نيسـت

***

اي آمده از عالـم روحاني تـفـت

حيران شده در پنج و چهار و شش و هفت

مي نوش نداني ز کـجا آمده‌اي

خوش باش نداني بکجا خواهي رفت

***

اي چرخ فلـک خرابي از کينه تـسـت

بيدادگري شيوه ديرينـه تـسـت

اي خاک اگر سينـه تو بـشـکافـند

بـس گوهر قيمتي که در سينه تسـت

***

ايدل چو زمانه مي‌کند غمـناکـت

ناگـه برود ز تـن روان پاکـت

بر سبزه نشين و خوش بزي روزي چند

زان پيش که سبزه بردمد از خاکـت

***

اين بـحر وجود آمده بيرون ز نهفـت

کس نيست که اين گوهر تحقيق نسفت

هر کس سخني از سر سودا گفتـند

ز آنروي که هست کس نميداند گفت

***

اين کوزه چو من عاشق زاري بوده است

در بـند سر زلف نـگاري بوده‌سـت

اين دستـه کـه بر گردن او مي‌بيني

دستي‌ست که برگردن ياري بوده‌ست

***

اين کوزه که آبـخواره مزدوري اسـت

از ديده شاهست و دل دستوري است

هر کاسه مي که بر کف مخموري است

از عارض مستي و لب مستوري است

***

اين کهنـه رباط را که عالم نام اسـت

و آرامگـه ابلـق صبح و شام اسـت

بزمي‌ست که وامانده صد جمشيد است

قصريسـت که تکيه‌گاه صد بهرام است

***

اين يکد و سه روز نوبت عمر گذشـت

چون آب بـجويبار و چون باد بدشـت

هرگز غـم دو روز مرا ياد نـگـشـت

روزيکـه نيامده‌سـت و روزيکه گذشت

***

بر چهره گل نسيم نوروز خوش است

در صحن چمن روي دلفروز خوش است

از دي که گذشت هر چه گويي خوش نيست

خوش باش و ز دي مگو که امروز خوش است

***

پيش از من و تو ليل و نـهاري بوده اسـت

گردنده فـلـک نيز بـکاري بوده اسـت

هرجا کـه قدم نـهي تو بر روي زمين

آن مردمـک چشـم‌نـگاري بوده اسـت

***

تا چـند زنـم بروي درياها خشـت

بيزار شدم ز بت‌پرستان کـنـشـت

خيام کـه گفـت دوزخي خواهد بود

کـه رفـت بدوزخ و که آمد ز بهشت

***

ترکيب پياله‌اي که درهم پيوست

بشکستن آن روا نميدارد مست

چندين سر و پاي نازنين از سر و دست

از مهر که پيوست و به کين که شکست

***

ترکيب طبايع چون بکام تو دمي اسـت

رو شاد بزي اگرچه برتو ستمي اسـت

با اهـل خرد باش که اصـل تـن تو

گردي و نسيمي و غباري و دمي است

***

چون ابر به نوروز رخ لاله بشـسـت

برخيز و بجام باده کـن عزم درسـت

کاين سبزه که امروز تماشاگه ماست

فردا همه از خاک تو برخواهد رسـت

***

چون بلبل مست راه در بستان يافت

روي گل و جام باده را خندان يافـت

آمد بـه زبان حال در گوشم گفـت

درياب که عمر رفته را نتوان يافـت

***

چون چرخ بکام يک خردمند نگشت

خواهي تو فلک هفت شمر خواهي هشت

چون بايد مرد و آرزوها همه هشت

چه مور خورد بگور و چه گرگ بدشت

***

چون لالـه بـنوروز قدح گير بدسـت

با لالـه رخي اگر ترا فرصـت هـسـت

مي نوش بـخرمي که اين چرخ کـهـن

ناگاه ترا چون خاک گرداند پـسـت

***

چون نيست حقيقت و يقين اندر دست

نتوان به اميد شک همه عمر نشست

هان تا ننهيم جام مي از کف دست

در بي خبري مرد چه هشيار و چه مست

***

چون نيست ز هر چه هست جز باد بدست

چون هست بهرچه هست نقصان و شکست

انـگار که هرچه هست در عالم نيست

پـندار که هرچه نيست در عالم هست

***

خاکي کـه بزير پاي هر ناداني اسـت

کـف صـنـمي و چـهره جاناني است

هر خشـت کـه بر کنگره ايواني اسـت

انـگـشـت وزير يا سلـطاني اسـت

***

دارنده چو ترکيب طـبايع آراسـت

از بهر چه او فکندش اندر کم و کاست

گر نيک آمد شکستن از بهر چه بود

ورنيک نيامد اين صور عيب کراست

***

در پرده اسرار کسي را ره نيسـت

زين تعبيه جان هيچکس آگه نيست

جز در دل خاک هيچ منزلگه نيسـت

مي خور که چنين فسانه‌ها کوته نيست

***

در خواب بدم مرا خردمـندي گـفـت

کز خواب کسي را گل شادي نشکفت

کاري چکـني که با اجل باشد جفـت

مي خور که بزير خاک ميبايد خـفـت

***

در دايره‌اي که آمد و رفتـن ماسـت

او را نه بدايت نه نـهايت پيداسـت

کس مي نزند دمي در اين معني راست

کاين آمدن از کجا و رفتن بکجاسـت

***

در فصـل بهار اگر بتي حور سرشـت

يک ساغر مي دهد مرا بر لب کشـت

هرچـند بـنزد عامه اين باشد زشت

سـگ بـه زمن ار برم دگر نام بهشت

***

درياب که از روح جدا خواهي رفـت

در پرده اسرار فـنا خواهي رفـت

مي نوش نداني از کـجا آمده‌اي

خوش باش نداني به کجا خواهي رفت

***

ساقي گل و سبزه بس طربناک شده‌ست

درياب که هفته دگر خاک شده‌سـت

مي نوش و گلي بچين که تا درنگري

گل خاک شده‌ست و سبزه خاشاک شده‌ست

***

عـمريسـت مرا تيره و کاريست نه راسـت

محنـت همـه افزوده و راحت کم و کاست

شـکر ايزد را کـه آنچه اسباب بـلاسـت

ما را ز کـس دگر نـميبايد خواسـت

***

فصـل گل و طرف جويبار و لب کشت

با يک دو سه اهل و لعبتي حور سرشت

پيش آر قدح کـه باده نوشان صـبوح

آسوده ز مسجدند و فارغ ز کنـشـت

***

گر شاخ بقا ز بيخ بختت رست اسـت

ور بر تن تو عمر لباسي چست اسـت

در خيمـه تـن که سايباني‌سـت ترا

هان تکيه مکن که چارميخش سست است

***

گويند کسان بهشت با حور خوش اسـت

مـن ميگويم کـه آب انگور خوش اسـت

اين نـقد بگير و دست از آن نـسيه بدار

کاواز دهـل شنيدن از دور خوش اسـت

***

گويند مرا که دوزخي باشد مـسـت

قوليسـت خلاف دل در آن نتوان بست

گر عاشـق و ميخواره بدوزخ باشـند

فردا بيني بهشت همچون کف دسـت

***

من هيچ ندانم که مرا آنکه سرشت

از اهل بهشت کرد يا دوزخ زشـت

جامي و بتي و بربطي بر لب کشت

اين هر سه مرا نقد و ترا نسيه بهشت

***

مهـتاب بـنور دامن شب بشکافت

مي نوش دمي بهتر از اين نتوان يافت

خوش باش و مينديش که مهتاب بسي

اندر سر خاک يک بيک خواهد تافـت

***

مي خوردن و شاد بودن آيين منسـت

فارغ بودن ز کفر و دين دين منسـت

گفتم به عروس دهر کابين تو چيست

گـفـتا دل خرم تو کابين منسـت

***

مي لعل مذابست و صراحي کان است

جسم است پياله و شرابش جان است

آن جام بلورين که ز مي خندان است

اشکي است که خون دل درو پنهان است

***

مي نوش که عمر جاوداني اينـسـت

خود حاصـلـت از دور جواني اينسـت

هـنـگام گـل و باده و ياران سرمست

خوش باش دمي که زندگاني اينسـت

***

نيکي و بدي که در نهاد بشر است

شادي و غمي که در قضا و قدر است

با چرخ مکن حواله کاندر ره عـقـل

چرخ از تو هزار بار بيچاره‌تر اسـت

***

در هر دشتي که لاله‌زاري بوده‌ست

از سرخي خون شهرياري بوده‌سـت

هر شاخ بنفـشـه کز زمين ميرويد

خالي است که بر رخ نگاري بوده‌ست

***

هر ذره که در خاک زميني بوده است

پيش از من و تو تاج و نگيني بوده است

گرد از رخ نازنين بـه آزرم فـشان

کانهـم رخ خوب نازنيني بوده است

***

هر سبزه که برکنار جوئي رسته است

گويي ز لب فرشته خويي رسته است

پا بر سر سبزه تا بـخواري نـنـهي

کان سبزه ز خاک لاله رويي رسته است

***

يک جرعه مي ز ملک کاووس به اسـت

از تخت قباد و ملکت طوس به اسـت

هر نالـه کـه رندي به سـحرگاه زند

از طاعـت زاهدان سالوس به اسـت

***

چون عمر بسر رسد چه شيرين و چه تلخ

پيمانه که پر شود چه بغداد و چه بلخ

مي نوش که بعد از من و تو ماه بسي

از سلخ به غره آيد از غره به سلـخ

***

آنانکـه مـحيط فـضـل و آداب شدند

در جمـع کـمال شمع اصـحاب شدند

ره زين شـب تاريک نـبردند برون

گفتـند فـسانـه‌اي و در خواب شدند

***

آن را که به صحراي علل تاخته‌اند

بي او همه کارها بپرداختـه‌اند

امروز بهانـه‌اي در انداختـه‌اند

فردا همه آن بود که در ساخته‌اند

***

آنها که کهن شدند و اينها که نوند

هر کس بمراد خويش يک تک بدوند

اين کهنه جهان بکس نماند باقي

رفـتـند و رويم ديگر آيند و روند

***

آنکس که زمين و چرخ و افلاک نهاد

بس داغ که او بر دل غمناک نهاد

بسيار لب چو لعل و زلفين چو مشک

در طبل زمين و حقه خاک نـهاد

***

آرند يکي و ديگري بربايند

بر هيچ کسي راز همي نگـشايند

ما را ز قضا جز اين قدر نـنـمايند

پيمانـه عـمر ما است مي‌پيمايند

***

اجرام که ساکنان اين ايوانـند

اسـباب تردد خردمـندانـند

هان تاسر رشته خرد گم نکني

کانان کـه مدبرند سرگردانـند

***

از آمدنم نـبود گردون را سود

وز رفتن من جلال و جاهش نفزود

وز هيچ کسي نيز دو گوشم نشنود

کاين آمدن و رفتنم از بهر چه بود

***

از رنـج کـشيدن آدمي حر گردد

قطره چو کشد حبس صدف در گردد

گر مال نماند سر بـماناد بـجاي

پيمانـه چو شد تهي دگر پر گردد

***

افسوس که سرمايه ز کف بيرون شد

در پاي اجل بسي جگرها خون شد

کس نامد از آن جهان که پرسم از وي

کاحوال مسافران عالـم چون شد

***

افـسوس که نامه جواني طي شد

و آن تازه بـهار زندگاني دي شد

آن مرغ طرب که نام او بود شـباب

افـسوس ندانم که کي آمد کي شد

***

اي بس که نباشيم و جهان خواهد بود

ني نام زما و ني‌نشان خواهد بود

زين پيش نبوديم و نبد هيچ خلـل

زين پس چو نباشيم همان خواهد بود

***

اين عقـل کـه در ره سـعادت پويد

روزي صد بار خود ترا مي‌گويد

درياب تو اين يکدم وقتت کـه نـئي

آن تره کـه بدروند و ديگر رويد

***

اين قافله عمر عجـب ميگذرد

درياب دمي کـه با طرب ميگذرد

ساقي غم فرداي حريفان چه خوري

پيش آر پياله را که شب ميگذرد

***

بر پشـت مـن از زمانـه تو ميايد

وز مـن هـمـه کار نانـکو ميايد

جان عزم رحيل کرد و گفتم بـمرو

گفـتا چکـنـم خانـه فرو ميايد

***

بر چرخ فلک هيچ کسي چير نشد

وز خوردن آدمي زمين سير نشد

مغرور بداني که نخورده‌ست ترا

تعجيل مکن هم بخورد دير نشد

***

بر چشم تو عالم ارچه مي‌آرايند

مـگراي بدان که عاقلان نگرايند

بـسيار چو تو روند و بسيار آيند

برباي نصيب خويش کـت بربايند